ئاراستەی گەنجانی هەرێمی کوردستان بەرانبەر ڕۆڵی مێدیای کۆمەڵایەتی لە پەرەپێدانی هۆشیاری و ئاکاری ژینگەییدا

حازم عەلی ڕەمەزان; داستان عومەر مەحمود; بەسیدە حیدر ئەنوەر

doi:10.14500/kujhss.v9n2y2026.pp528-539

ئاراستەی گەنجانی هەرێمی کوردستان بەرانبەر ڕۆڵی مێدیای کۆمەڵایەتی لە پەرەپێدانی هۆشیاری و ئاکاری ژینگەییدا

توێژەران

حازم عەلی ڕەمەزان بەشی پەروەردە و دەروونزانی, فاکەڵتیی پەروەردە، زانکۆی کۆیە، هەرێمی کوردستان، عێراق https://orcid.org/0009-0003-7353-0563
داستان عومەر مەحمود بەشی باخچەی منداڵان، کۆلێژی پەروەردەی بنەڕتی، زانکۆی ڕاپەڕین، ھەرێمی کوردستان، عێراق https://orcid.org/0009-0009-9827-2330
بەسیدە حیدر ئەنوەر بەشی پەروەردە و دەروونزانی, فاکەڵتیی پەروەردە، زانکۆی کۆیە، هەرێمی کوردستان، عێراق https://orcid.org/0009-0009-4457-160X

##semicolon##

https://doi.org/10.14500/kujhss.v9n2y2026.pp528-539

##semicolon##

تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان##common.commaListSeparator## هۆشیاری ژینگه‌یی##common.commaListSeparator## ئاکارى ژینگەیى##common.commaListSeparator## تیۆرى فێربوونى کۆمەڵایەتى##common.commaListSeparator## کۆمەڵناسی ڕاگەیاندن

پوختە

له‌ گەڵ په‌ره‌سه‌ندنی خێرای تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان و گۆڕانیان بۆ هێزێکی کاریگەری ئاراستەکەر، پرسی پاراستنی ژینگە بووەتە یەکێک لە گرنگترین پرسە جیهانییەکان و یەکێکە لە حەڤدە ئامانجەکەی پەرەپێدانی بەردەوامی نەتەوە یەکگرتووەکان (SDGs)، کە پێویستی بە هۆشیاریی بەکۆمەڵ هەیە. لەم سۆنگەیەوە، ئەم توێژینەوەیە ئامانجی دەستنیشانکردنی ڕۆڵی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانە لە پەرەپێدانی هۆشیاری و ئاکاری ژینگەیی لای گەنجانی هەرێمی کوردستان. بۆ ئەم مەبەستە، توێژینەوەکە پشتی بە ئاراستەی چەندایەتی (Quantitative Approach) و میتۆدی پەسنی- شیکاری بە ڕێگەی ڕوپێوی کۆمەڵایەتی بەنمونە بەستووە، تا بێلایەنیی زانستی بپارێزرێت. داتاکان لە ڕێگەی پێوەرێکی تایبەتەوە لەسەر نموونەیەکی هەڕەمەکی کە پێکهاتبو لە (500) گەنج لە چوار پارێزگای هەرێمی کوردستان، کۆکراوەتەوە، لە نێوانیاندا (235) کەس لە ڕەگەزی نێر و (265) کەس لە ڕەگەزی مێ بون. ئەنجامەکان دەریانخست ئاراستەی گەنجان بەرانبەر ڕۆڵی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە پەرەپێدانی هۆشیاری و ئاکاری ژینگەییدا لە ئاستێکی زۆر بەرزدایە. تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان زیاتر کاریگەرییان لەسەر "هۆشیاری" هەیە بەراورد بە "ئاکاری ژینگەیی"، چونکە گۆڕینی ڕەفتار پێویستی بە هۆکاری کەلتوری و ئابوریی قووڵتر هەیە. هەروەها دەرکەوت کە هیچ جیاوازییەکی بەڵگەداری ئاماری لە نێوان نێر و مێدا نییە، بەڵام گۆڕاوی شوێنی نیشتەجێبون کاریگەریی هەیە؛ بە جۆرێک گەنجانی دهۆک و هەڵەبجە زیاتر هەستیان بە کاریگەریی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان کردووە بەراورد بە هەولێر و سلێمانی. لە کۆتاییدا، پەیوەندییەکی بەهێز و ئەرێنی لە نێوان هۆشیاری و ئاکاردا بەدی کرا. توێژینەوەکە پێشنیاز دەکات کە دامەزراوەکانی حکومەت و وەزارەتە پەیوەندیدارەکان فۆرمی پەروەردەییی مۆدێرن لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان پەرەپێبدەن و زیاتر تیشک بخەنە سەر ناوەرۆکی کرداری و پاڵپشتیکردنی دروستکەرانی ناوەرۆکی ژینگەیی، لەگەڵ ڕەچاوکردنی جیاوازی و پێداویستییە ناوچەیییەکانی هەر پارێزگایەک.

##plugins.generic.usageStats.downloads##

##plugins.generic.usageStats.noStats##

زانیاریی کەسیی نوسەر

داستان عومەر مەحمود, بەشی باخچەی منداڵان، کۆلێژی پەروەردەی بنەڕتی، زانکۆی ڕاپەڕین، ھەرێمی کوردستان، عێراق

He is a lecturer in the Kindergarten Department at the College of Primary Education, Raperin University, in the Kurdistan Region of Iraq. He holds a bachelor’s degree in Sociology from Koya University and a master’s degree in Educational Sociology from Salahaddin University, Erbil. He teaches educational statistics, research methods, and kindergarten programs. His interests include education and behavioral issues.

بەسیدە حیدر ئەنوەر, بەشی پەروەردە و دەروونزانی, فاکەڵتیی پەروەردە، زانکۆی کۆیە، هەرێمی کوردستان، عێراق

She is a lecturer in the Department of Education and Psychology at the Faculty of Education, Koya University, in the Kurdistan Region of Iraq. She holds a bachelor’s degree in Sociology from Koya University and a master’s degree in Social Psychology from Salahaddin University-Erbil. Her interests include education, social psychology, and behavior.

سەرچاوەکان

رەبیع، عادل مشعان (2014). وەرگێرانى ئەحمەد عەلى ئەحمەد، هۆشیارى ژینگەیى، چاپخانەى کەمال، چاپى یەکەم.

عەبدوڵا، کوێستان على (2022). بەجیهانى بوونى کلتور و کاریگەرى لەسەر ناسنامەى گەنج، تێزى دکتۆرا-بڵاونەکراوە.

محەمەد، بەشدار حوسێن (2020). کۆمەڵناسى ڕاگەیاندن، هەولێر، دەزگای چاپ و بڵاکردنەوەی موکریان.

McLeod, S. (2025, October 16). Albert Bandura's Social Learning Theory In Psychology. Simply sychology. https://www.simplypsychology.org/bandura.html

Boyd, D. M., & Ellison, N. B. (2007). Social network sites: Definition, history, and scholarship. Journal of Computer-Mediated Communication, 13(1), 210-230.

Carr, C. T., & Hayes, R. A. (2015). Social Media: Defining an Integrative Term. Communication Methods and Measures, 9(1-2), 46-65.

Gerbner, G., Gross, L., Morgan, M., & Signorielli, N. (1986). Living with television: The dynamics of the cultivation process. Perspectives on media effects, 17-40.

Hamid, S., Ijab, M. T., Sulaiman, H., Anwar, R. M., & Norman, A. A. (2017). Social media for environmental awareness: A systematic review. International Journal of Interactive Mobile Technologies (iJIM), 11(4), 111-122.

Huang, H. (2016). Media use, environmental beliefs, self-efficacy, and pro-environmental behavior. Journal of Business Research, 69(6), 2206-2212.

Kaplan, A. M., & Haenlein, M. (2010). Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media. Business Horizons, 53(1), 59-68. https://doi.org/10.1016/j.bushor.2009.09.003

Ghermandi, A., Langemeyer, J., Van Berkel, D., Calcagni, F., Depietri, Y., Egarter Vigl, L., Fox, N., Havinga, I., Jäger, H., Kaiser, N., Karasov, O., McPhearson, T., Podschun, S., Ruiz-Frau, A., Sinclair, M., Venohr, M., & Wood, S. A. (2023). Social media data for environmental sustainability: A critical review of opportunities, threats, and ethical use. One Earth, 6(3), 236–250. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2023.02.008

Frantz, P., Rego, F., & Barbas, S. (2025). Ecocentrism vs. Anthropocentrism: To the Core of the Dilemma to Overcome It. The Linacre Quarterly. https://doi.org/10.1177/00243639251339844

Peiró-Signes, Á., Biondo, A., Sakka, G., Borsellino, V., & Galati, A. (2025). Exposure to social media pro-environmental campaigns and its impact on Generation Z’s commitment to environmental sustainability actions. Sustainable Futures, 10, 101320. https://doi.org/10.1016/j.sftr.2025.101320

Liao, S. (2024). Exploring social media determinants in fostering pro-environmental behavior: Insights from social impact theory and the theory of planned behavior. Frontiers in Psychology, 15, 1445549. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1445549

Kristofferson, K., White, K., & Peloza, J. (2014). The nature of slacktivism: How the social observability of an initial act of token support affects subsequent prosocial action. Journal of Consumer Research, 40(6), 1149–1166. https://doi.org/10.1086/674137

Sharma, R., Singh, G., & Sharma, S. (2024). Role of global media and social media in raising environmental issues. ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/380419300

Liu, M., Shi, Z., & Zhang, Z. (2024). How Environmental Policy Perception and Social Media Use Impact Pro-Environmental Behavior: A Moderated Mediation Model Based on the Theory of Planned Behavior. Sustainability, 16(17), 7587. https://doi.org/10.3390/su16177587

Yao, Y., Xu, H., & Song, H. (2026). Factors Influencing Enterprises’ Willingness to Upcycle Secondhand Clothing Based on the Theory of Planned Behavior (TPB). Sustainability, 18(7), 3525. https://doi.org/10.3390/su18073525

Mahmood, D. O., Khdir, M. R. and Khdir, P. A. (2026) “Emotional Intelligence and Its Relationship to Quality of Life among University Students: A Field Study at Salahaddin, Sulaimani, and Raparin Universities”, KOYA UNIVERSITY JOURNAL OF HUMANITIES AND SOCIAL SCIENCES, 9(1), pp. 167–180. DOI: https://doi.org/10.14500/kujhss.v9n1y2026.pp167-180 .

Mahmood, D. O. and Anwar, B. H. (2024) “The Relationship Between Frustration and Forms of Violence Among Young People: From the Perspective Frustration Theories "Albert Cohen" And ‘John Dollard’”, KOYA UNIVERSITY JOURNAL OF HUMANITIES AND SOCIAL SCIENCES, 7(2), pp. 58–72. DOI: https://doi.org/10.14500/kujhss.v7n2y2024.pp58-72.

Khdir, P. A., Mahmood, D. O. and Omer, R. K. (2025) “Social Trust and Self-Confidence Among University Students: Field Research at Raperin University”, KOYA UNIVERSITY JOURNAL OF HUMANITIES AND SOCIAL SCIENCES, 8(1), pp. 379–392. DOI: https://doi.org/10.14500/kujhss.v8n1y2025.pp379-392 .

##submission.downloads##

View the PDF File-Sociology

بڵاو کرایەوە

2026-08-10

چۆنییەتی بەکارهێنانی سەرچاوە

ڕەمەزان ح. ع., مەحمود د. ع. and ئەنوەر ب. ح. (2026) “ئاراستەی گەنجانی هەرێمی کوردستان بەرانبەر ڕۆڵی مێدیای کۆمەڵایەتی لە پەرەپێدانی هۆشیاری و ئاکاری ژینگەییدا ”, گۆڤاری زانکۆی کۆیە بۆ زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتییەکان, 9(2), pp. 528–539. doi: 10.14500/kujhss.v9n2y2026.pp528-539.