هەڵوێست و سیاسەتا ئەمریکا بەرامبەرى دۆزا کوردى ل ئیرانێ (1960-1963) خواندنەکا مێژویى و بەڵگەنامەیى

##plugins.themes.bootstrap3.article.main##

کاروان ساڵح وەیسی
هۆگر تاهیر تەوفیق
نزار ئەیوب حەسەن

پوختە

بزاڤا نەتەوایەتییا کوردى ل ئیرانێ، ب قۆناغەک گرنگ د مێژویا بزاڤا نەتەوایەتییا کوردیدا ل ڕۆژهەلاتا ناڤین دهێتە هژمارتن، ب تایبەتى ئەڤ ماوەیێ دئەڤێ ڤەکۆلینێدا هاتیە دیارکرن، چونکى ئەڤ ماوەیە ب دەستپێکا دیاربونا بزاڤا نەتەوایەتییا کوردى ل ئیرانێ و هەولێن کوردان ژبۆ بدەستڤەهینا پشتەڤانیا ئەمریکا بۆ دۆزا کوردان ل دەڤەرێ دهێتە وەسفکرن؛ ئەمریکا بۆ ئێکەمین جار سیاسەتا خۆ بەرامبەرى مەترسییا دۆزا کوردى ل ئیرانێ نیشان دابو. لەوڕا ئەڤ قۆناغە هاتیە هەلبژاردن داکۆ دۆیڤچونەک دیرۆکى ل سەر ڕەوشا دۆزا کوردى ل ئیرانێ و چەوانیا هەڵسەنگاندنا ئەمریکا بەرامبەرى بزاڤا نەتەوایەتییا کوردى ل ئەڤى وەلاتى و ڕۆلێ دۆزا کوردى دنێزیک بونا ئەمریکا بۆ ئیرانێ بهێتە زانین. ئارمانج ژئەڤى بابەتى ئەوە، چەوانیا سەرەدەریکرنا وەلاتێن هەرێمى ب تایبەتى ئیرانێ بەرامبەرى دۆزا کوردى بهێتە دیارکرن و تیرۆژک ل سەر سیاسەت و هەڵسەنگاندنێن دەزگەهێن ئەمریکا ب تایبەتى هەوالگێرییا ئەمریکا CIA و وەزارەتا دەرڤەیا ئەمریکا بەرامبەرى دۆزا کوردى و ڕۆلێ وەلاتێن زلهێز ب تایبەتى سۆڤییەت دئەڤێ هاوکێشێ دا بهێنە دیارکرن، چونکى وەسا دیارە سۆڤییەت ڕۆلەکێ گرنگ دۆیڤچونێن ئەمریکا بۆ دۆزا کوردى ل ئیرانێ هەبو. بۆ ئەڤێ مەبەستێ چەندین پرسیار هاتیە ئازراندن وەک ئایا بزاڤا نەتەوایەتییا کوردى ل ئیرانێ ل ئەڤى دەمیدا چەند بهێز بو؟ ئایا سەرکردایەتیا کوردى هەولدابون پشتەڤانیا ئەمریکا بۆ دۆزا خۆ بدەستڤە بینن؟ ئایا بزاڤا نەتەوایەتیا کوردى چەند کارتێکرن ل سەر ڕەوشا سیاسییا ئیرانێ کربو؟ ئایا دۆزا کوردى ببو مەترسى بۆ سەر بەرژەوەندیێن ئەمریکا؟ ئایا سۆڤییەت چ ڕۆل د دۆزا کوردیدا ل ئیرانێ هەبو؟.

##plugins.generic.usageStats.downloads##

##plugins.generic.usageStats.noStats##

##plugins.themes.bootstrap3.article.details##

چۆنییەتی بەکارهێنانی سەرچاوە
waisy, karwan S. ., Tawfiq, H. T. . and Hasan, N. A. . (2024) “هەڵوێست و سیاسەتا ئەمریکا بەرامبەرى دۆزا کوردى ل ئیرانێ (1960-1963): خواندنەکا مێژویى و بەڵگەنامەیى”, گۆڤاری زانکۆی کۆیە بۆ زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتییەکان, 7(2), pp. 120-134. doi: 10.14500/kujhss.v7n2y2024.pp120-134.
بەش
Articles
ژیاننامەی توێژەر

نزار ئەیوب حەسەن, بەشا دیرۆکی، كۆليجا زانستێن مرۆیی، زانكۆىا زاخۆ، هەرێما كوردستان، عێراق

Dr. Nizar Ayoub Hassan, Assistant Professor, He has a B.Sc. degree in History from the College of Arts, University of Dohuk 2002, worked at the Central Library, University of Dohuk 2003, M.Sc. degree in Contemporary history of Iran from the Department of History, College of Arts, University of Mosul in 2006, obtained a Ph.D degree from the Department of History, faculties of humanities, University of Zakho in 2017, he teachs in the Department of History, faculties of humanities, University of Zakho 2006, a member of the Center for Kurdish Studies since 2017. He has authored many books and research on modern and contemporary Kurdish history[1] . [E-mail: [email protected]].

سەرچاوەکان

بنکەى ژین و ئەکادیمیاى کوردى. 2011. ڕۆژنامەى "کوردستان" – تاران ژ 1-51، پرۆژەەى هاوبىەشى بنکەى ژین و ئەکادیمیاى کوردى، چ1، سلێمانى: بنکەى ژین، ب1.

ئیمامى، حاجى مامۆستا مەلا محەمەد. 1399. بیرەوەرییەکانى حاجى مامۆستا ئیمامى، وەرگێڕ و ئامادەکار: سەید هیدایەت هیدایەتى،چ1، سەقز: دەزگاى چاپى خانى.

درخان، حەمید. 2014. ئەسعەد خەیلانى دەفتەرى بیرەوەرییەکانى هەلدەداتەوە، پێشەکى: نەجاتى عەبدوڵلا، چ1، هەولێر: چاپخانەى هێڤى.

پێشنماز ، مەلا رەسوول. 2012.سەربردەى ژیانم بەشێک لە مێژووى حیزبى دیموکراتى کوردستان ئێران لەبیرەوەرییەکانى مەلا رەسول پێش نماز،چ1، سلێمانى: چاپخانەى شڤان،ب1.

توفیق، جوتیار حاجى. ب.م. کورتەیەک دەربارەى ژیان و بەرهەمەکانى حەسەنى قزڵجى

حیسامى، کەریمى. 1987. لە بیرەوەریەکانم 1957-1965، ستۆکهۆڵم، ب2.

سەردەشتى، یاسین. 2007. ژیان و تێکۆشانى سیاسى ئەحمەد توفیق "عەبدوڵڵای ئیسحاقى" (1931-1973) لێکۆلینەوەیەکى مێژوویى بەڵگەنامەییە، چ1، سلێمان: چاپخانەى شڤان.

عەنتەر، مووسا. 2021. بیرەوەرییەکانم ، وەرگێران: محەمەد عزەدین، پێداچوونەوە: لوقمان باپیر، چ1، ب.ج: دەزگایى فام بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە.

فەرد، عێرفان قانعى. 2013. دواى شەست ساڵ ژیان و بیرەوەرییەکانى جەلال تاڵەبانى 1933-1966، پێداچوون: فؤاد کەمال، بیروت: مؤسة العرفا، ب1.

قازى،ئەحمەد. 2021. دەگەڵ تێپەڕبوونى زەمان 1936-2015، پێداچوونەوە: سەعد قازى، چ1، سۆران: کۆمەڵگاى فەرهەنگى ئەحمەدێ خانى.

کۆێستانى، سەعید کاوە. 1996. ئاوڕێک لەبەسەرهاتى خۆم و ڕووداوەکانى نێو حزبى دیموکراتى کوردستانى ئێران، چ1، سۆید.

کەریمى، عەلى. 2022. سنوورە ژێرپێ خراوەکان، چ1، سلێمان: ناوەندى غەزەلنووس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە.

گەوهەرى، حامید. 2015. ئەحمەد تۆفیق سەرکردەیەکى ون لەمێژوویەکى شێوێندراودا، چ1، هەولێر: دەزگاى چاپ و بڵاوکردنەوەى ڕۆژهەلات.

مستەفایى، تەیموور. 2015. 70 وێستگەرى مێژوویى، چ1، کوردستان: کۆیە.

نورى بەگ، تۆفیق. 2020. بیرەوەرى مێژوویى لە تێروانینى کوردێکى نەتەوەیى بەرامبەرى بە شۆڕەشى ئەیلوولى 1961، چ1، تاران: چاپخانەى تاران.

یەزدى، محەمەد حسین پاپولى. 2019. شازادەى حەمام بیرەوەرییەکانى محەمەد حسین پاپولى یەزدى، وەرگێران:تەها سێکانیانى، ، چ1، سلێمان: چاپخانەى کارۆ، ب3.

ئەحمەدى موفتى زادە. 2022. وتارەکانى کاک ئەحمەدى موفتى زادە لە ڕۆژنامەى (کوردستان) دا (1959-1963ز)، وردبینى و هەڵەچینن: ئومێد محەمەد ئەمین، پێداچوون: د.عمر عبدالعزیز، چ1، سلێمانى: رێکخراوى زانست بۆ باس و توێژینەوە.

پلیچ، پیتەر. 2005. ئیسکۆرت بەرەو تاران، وەرگێران: حەسەنى ئەیوب زادە، چ2، هەولێر: دەزگاى وەرگێڕان.

سەردەشتى، یاسین. 2011. کوردستانى ئێران لێکۆڵینەوەیەکى مێژوویى لە جووڵانەوەى رزگارییخوازى نەتەوەیى گەلى کورد (1939-1979)، چ2، سلێمانى: چاپخانەى سیما

وەیسى، ئەحمەد محەمەد ناسر. 2022. پەرەسەندنەکانى دۆزى کورد لەباشورى کوردستان و کاریگەریى لەسەر ڕۆژهەڵاتى کوردستان 1958-1979، (تێزى دکتورا، کۆلیژى زانستە مرۆڤایەتییەکانى- زانکۆىى سلێمانى).

دەشتى، عوسمان. (2013)، کێ لە پشت دەرکردرنى ڕۆژنامەى (کوردستان)ى تارانەوە بوو؟، گۆڤارى (ئەکادیمیاى کوردى) ، ژ(24).

حسن، جرجیس. 1990. ترکیا فی الاستراتیجیە الامیرکیە بعد سقوط الشاه، ط1، ایران: أورمیة.

الربيعي، نزار كريم جواد، الأعرجي، فاروق محمد . 2013. إيران بين مطرقة أمريكا و سندان الأسرة البهلوية، ط1، بغداد: دار ضفاف المطباعة و النشر و التوزيع،ج1.

العابدي،رزاق کردى حسین. 2015. تطورات السياسية الداخلية في ايران (1963-1979)، ط1، قم : دار الاعتصام للطباعة و النشر.

العكيلي، حيدر علي خلف. 2019. دراسات حول التاريخ الإيراني المعاصر الثورة الإيرانية في ظل الصراع الداخلي و التدخل الخارجي، ط1، بغداد: دار مكتبة عدنان للططباعة و النشر و التوزيع.

علي، علي رمضان فاضل. 2014. SAVAK المخابرات الأيرانية إيرانبين السافاك و الحرس الثورى، ط1، الجيزة: دار طيبة للطباعة.

عوض، داليا محمد مؤنس. 2021. العلاقات الإيرانية الأمريكية خلال المرحلة (1959-1979م)، سورية: نور حوران للدراسات و النشر و التراث دمشق.

قادر، مثنى امين. 2003. قضايا القوميات و اثرها على العلاقات الدولية (القضية الكردية نموذجا)، ط1، السليمانية: منشورات مركز كردستان للدراسات الاستراتيجية.

مليحة، نبيلة محمود ذيب. 2012. السياسية الأمريكية تجاه إيران (1945-1981م)، رسالة الماجستير، کلیة الآداب- الجامعة الإسلامیة بغزة فلسطین.

منصری، جواد (1385)، سیر تکوینی انقلاب اسلامی، چ 4، تهران: وزارت امور خارجە، مرکز چاپ و انتشارات.

National Security Files, 1963, Telegram from the Department of State to the Embassy in Iran, department of state, Washington. DC,16 July, 1963

CIA, 1980, Iran: Growing Qashqai Opposition, central intelligent agency report, from Iran to the Department of the State, Washington, D.C., September,1980

CIA, 1963, Insurgency in Iran and Laos, from central intelligence agency office of current Intelligence, Department of State, Washington. DC,18 June, 1963.

CIA, 1963, Iraq-Kurdish Rebellion, memorandum of current Intelligence, central intelligent agency report, from Iran to the Department of the State, Washington, D.C., 13 June, 1963

CIA,1960, Qasim intensifies propaganda campaign against Nasir, central intelligent agency report, from Iran to the Department of the State, Washington, D.C.,11 January, 1960.

CIA,1960, The Kurds, from central intelligence agency Bulletin, Department of State, Washington. DC, January, 1960.

CIA,1961, Iran, from situation involving a potential for resort to sustained internal violence, from central intelligent agency report, from Iran to the Department of the State, Washington, D.C., 30 March, 1961.

CIA,1963, Iran, from special national intelligence estimate, central intelligent agency report, from Iran to the Department of the State, Washington, D.C.,6 June, 1963.

CIA,1963, Some Implications of Kurdish Hostilities, from special national intelligence estimate, central intelligent agency report, from Iran to the Department of the State, Washington, D.C.,15 June, 1963.

CIA,1963, Some Implications of Kurdish Hostilities, from special national intelligence estimate, central intelligent agency report, from Iran to the Department of the State, Washington, D.C.,13 June, 1963.

CIA,1963, Some Consequences of Kurdish Hostilities, Memorandum from the chairman of the national intelligence estimate (Sherman Kent) to the Director of central intelligent agency (McCone), central intelligent agency report, from Iran to the Department of the State, Washington, D.C.,13 June, 1963.

CIA, 1961, Iran: National Voice Hits CIA- Created Friends, National Intelligence Report, central intelligent agency report, from Iran to the Department of State, Washington, D.C., 22 September, 1961.

CIA-SNIE34-63, 1963, The Iranian Situation: The Problem, 212.Special National Intelligence Estimate, central intelligent agency report, from Iran/USSR to the Department of the State, Washington, D.C.,10 April, 1963.

CIA, 1963, Some Implications of Renewal of Kurdish hostilities, Special National Intelligence Estimate, central intelligent agency report, from Iran/USSR to the Department of the State, Washington, D.C.,15 May, 1963.

Department of State,1963, Minutes of the Meeting of the Special Group (CI), Memorandum for the record, Department of the State, Washington, D.C.,28 June, 1963.

CIA, 1963, The Kurdish Nationalism in the Middle East, Special National Intelligence Report, central intelligent agency report, from Iran/Iraq to the Department of the State, Washington, D.C.,21 June, 1963.

CIA, 1963, Land Reform and Trabil Dissidence in Iran, Special National Intelligence Report, central intelligent agency report, from Iran/Iraq to the Department of the State, Washington, D.C.,17 May, 1963.

CIA. 1963, The Kurdish Minorities in Iraq, the central intelligent agency, office of current intelligence report on Iran to the Department of the State, Washington, D.C., 11 March, 1963.

CIA, 1980, National Voice of Iran Broadcasts: January-March 1980, an Intelligence memorandum, Central Intelligence Agency National Foreign Assessment Center, Department of State, Washington. DC., April, 1980.

NSC11/1/62-11/30/62.secret, 1962, Our policy in Iran, paper by Robert W. Komer of the National Security Council Staff, Department of State, Washington. DC, 20 October, 1962.

NSC1/63-3/63.Secret, 1963, memorandum from Robert W. Komer of the national Security Council Staff to the president’s special assistant for national security affairs (Bundy), Department of State, Washington. DC, 1 March, 1963.

Lot72D316, NSAM228.Secret, 1963, Review of Iranian Situation, Memorandum of the National Security Action Memorandum No.228, Department of State, Washington. DC, 14 March, 1963.

NSC Memorandum, 1963, Answer to the president quert today about what we’re doing for the new Iraqi regime, Memorandum from the Harlod H. Saunders of the National Security Council Staff for National Security Affairs (Bundy), Department of State, Washington. DC, 2 April, 1963.

SACSA-M349-63, 1963, Subversive Insurgency in Iran, Memorandum from V.H. Krulak of the Office of the Special Assistant for counterinsurgency and Special activities of the Joint chiefs of staff of the chairman of the joint, Department of State, Washington. DC, 13 June, 1963.

Department of State, 1960, The Outlook for Iran the Problem, National Intelligence Estimate, Department of state, Washington, D.C., 16 February, 1960.

Department of State, 1960, U.S. Policy Toward Iran, National Security Council Report, Department of state, Washington, D.C.,6 July, 1960.

Department of State, 1960, United States Military Assistance to Iran, Memorandum from the Officer in Charge of Iranian Affairs (Bowling) to the Deputy Assistant Secretary of State for Near Eastern and South Asian Affairs (Hart), Department of state, Washington, D.C.,21 November, 1960.

Department of State, 1961, Call by General Teimur Bakhtiar on the Secretary, Memorandum of conversation, Department of the State, Washington, D.C., 21 February, 1961.

Department of State, 1961, Eyes only for President and Secretary, Telegram from the Embassy in Iran to the Department of State, Department of the State, Washington, D.C., 21 February, 1961.

Department of state, 1962, United States-Iranian Relations, Memorandum of conversation, Department of the State, Washington, D.C.,12 April, 1962.

Department of state, 1962, Last formal Conversation between secretary and Shah: State Visit to Washington, Memorandum of conversation, Department of the State, Washington, D.C., 13 April, 1962.

Telegram of Department of state, 1962, Telegram from the embassy in Iran to the Department of State, Department of the State, Washington, D.C.,12 April, 1962, 13 April, 1962.

Memorandum of Department of State, 1963, Recent Changes and Opportunites in Iran, Memorandum from the Department of state executive secretary (Brubeck) to the President’s special Assistant for National Security Affairs (Bundy), Department of the State, Washington, D.C., 21 January 1963.

Telegram of department of state,1963, Please deliver following message to the Imperial Court: His Imperial Majestym the shahanshah of Iran, Telegram from the Department of State to the Embassay in Iran, ), Department of the State, Washington, D.C., 29 January, 1963.

Telegram of Department of State, 1962, Kurdistan Democratic Party officer, known to be responsible for Baghdad, Telegram from the Embassy in Baghdad to the Department of State, department of state, Washington. DC, 20 September, 1962.

Department of State, 1963, Minutes of the Meeting of the Special Group (GI), Memorandum for record, Department of State, Washington, D.C., 17 October, 1963.

Department of State, 1962, Telegram from the Department of State to the Embassy in Iraq, Department of State, Washington, D.C., 22 June, 1962.

The White House, 1963, The Special Group (Counter Insurgency) from January 18, 1962 to November 21, 1963, memorandum for record, the department of State, Washington. D.C., 13 May, 1964.

NAA: A1838,173/2/6/1 PART1, 1963, The Kurdish Problem in Iraq, 1958- 1963 (with Historical Introduction), The National Archives of Australia, 13 August, 1963.

Akins, James. 2000. Interview on The United States Policy toward the Iraqi Kurds, Interviewed by the American Television Program Frontline, 25 January 2000.

Kennedy, C. S. (1992). Interview with Archie M. Bolster, Association for Diplomatic Studies and Training Foreign Affairs Oral History Project, Library of Congress, Washington, DC., 14 January 1992.

O’Brien, D., 1970., Interview with Dean Rusk, John F. Kennedy, interviewed by the Library Oral History Program, 19 February 1970.

The Middle East Quarterly. 2005. Interview with William Eagleton on The Foreign Service Has Changed Much, Middle East Quarterly, 12(4), fall 2005.

Blum, W. 2003. Killing hope: US military and CIA interventions since World War II. Zed Books.

Chmidt, D. A. 1964. Journey among brave men. An Atlantic Monthly Press Book: TORONTO.

Lorentz, J. H. 2007. Historical dictionary of Iran (Vol. 62). Scarecrow Press.

Arfa, Ḥ. 1966. The Kurds: an historical and political study.

Charountaki, M. (2010). The Kurds and US foreign policy: International relations in the Middle East since 1945 . Routledge.

Disney Jr, D. B. 1980. The Kurdish Nationalist Movement and External Influences. Naval Postgraduate School Monterey Ca.

Heil Jr, A. L. 2003. Voice of America: A history. Columbia University Press.

McDowall, D. 2006. A modern history of the Kurds. Bloomsbury Publishing.

Gök, M. 2018. The US policy objectives towards KRG: 1992-2017 (Master's thesis, Sakarya Üniversitesi).

Merrick, M. 1996. The United States and the Kurds 1945-1992. (Master’s thesis- the Australian National University).

Moravej, K. 2011. The SAVAK and the Cold War: Counter-Intelligence and Foreign Intelligence (1957-1968) (Doctoral dissertation, The University of Manchester).

Tofik, H. M. S. 2020. The Policies of Non-Interference US Policies Toward Iraqi Kurds, 1963-1968 (Master's thesis).

Hassanpour, A. 1994. The Kurdish experience', Middle East Report 24/4 (1994). The nationalist movements in Azerbaijan and Kurdistan, 46.

Malek, M. H. 1989. Kurdistan in the Middle East conflict. New Left Review, 1(175).

Offiler, B. 2021. “A spectacular irritant”: US–Iranian relations during the 1960s and the World’s Best Dressed Man. The Historian, 83(1).

Barnes, B. 1986. CIA Official Sherman Kent. 82, Dies, the Washington Post Archives, retrieved 14 March, 1986.

Barron, J. 1987. James S. Lay Jr., 75, Retired U.S. Official at CIA and N.S.C., the New York Times Archives, retrieved, 1 July, 1987.

Schmidt, D. A. 1962, Kurdish Rebels Confident of Victory in Iraq; A Picture Report on Kurdish Rebellion; Warriors Struggle Against Iraqi Control, the New York Times archives, retrieved, 10 September, 1962.

Schmidt, D. A. 1962, Warn U.S. to Give Them Aid or They Will Ask Soviet; Kurdish Rebels Confident of Victory in Iraq; Warn U.S. to Aid Them or Soviet Will, the New York Times archives, retrieved, 10 September, 1962b.

The New York Times, 1986, Sherman Kent, 82; Ex-Official of CIA and Yale Professor, the New York Times Archives, Retrieved, 1986.

Eisenhower, D.D. 1959, Eisenhower Joint Statement Following Discussions with the Shah of Iran, the American Presidency Project, retrieved 14 December 1959 , (online) Available at: https://www.presidency.ucsb.edu/ documents/joint-statement-following-discussions-with-the-shah-iran-0 (Accessed 8 December 2023).

The AP,2022, the AP history, the Associated Press, (online) Available at: https://www.ap.org/about/ (Accessed 10 December 2023).

VOA,2022, The History of VOA, Inside VOA, (online) Available at: https://www.insidevoa.com(Accessed 10 December 2023).

Martin, D. 2010. James E. Akins, Envoy to Saudi Arabia, dies at 83, the New York Times Newspaper retrieved , 24 July,2010, (online) Available at: https://www.nytimes.com/2010/07/25/world/middleeast/25akins.html (Accessed 30 December 2023).

BALCI, Ç. 2022. İran Kürt Siyasi Hareketinde Öncü Aktör Olarak İran Kürdistan Demokrat Partisi. Ulisa: Uluslararası Çalışmalar Dergisi, 6(1).

Sennikov, A. I. 2022. The Kurds in the US Iraqi Policy in 1958–1960. Vestnik Volgogradskogo Gosudarstvennogo Universiteta. Serii︠a︡ 4, Istorii︠a︡, Regionovedenie, Mezhdunarodnye Otnoshenii︠a︡, 27(2).