جووتیار: شوناس و بەشداری لە ڕاپەڕینەکانی خۆرهەڵاتی ئیسلامی دژ بە خیلافەتی عەبباسی (١٣٢-٢٢٤ک/٧٤٩-٨٥٦ز)

توێژەران

  • سۆران بەها ئەحمەد بەشی مێژوو، کۆلێژی زانستە مرۆییەکان، زانکۆی سلێمانی، هەرێمی کوردستان عێراق https://orcid.org/0009-0007-9506-6887
  • سەلاح کانەبی ئیسماعیل بەشی مێژوو، کۆلێژی زانستە مرۆییەکان، زانکۆی سلێمانی، هەرێمی کوردستان عێراق https://orcid.org/0009-0007-9506-6887

##semicolon##

https://doi.org/10.14500/kujhss.v9n1y2026.pp1-10

##semicolon##

جوتیار##common.commaListSeparator## شوناس##common.commaListSeparator## شۆڕش##common.commaListSeparator## ڕاپەڕین##common.commaListSeparator## خیلافەتی عەبباسی

پوختە

پوختە:

لێکۆڵینەوە لە ژیان و شوباسی جووتیار لە نێو مێژوویی سەدەکانی ناوەڕاست بە گشتی و سەردەمی عەبباسی بە تایبەتی، یەکێکە لە بەستێنەکانی لێکۆڵینەوەوی مێژووی‌ورد(Microhistory)،کە هێشتا لە سەرەتای خۆیدایە و پێویستی بە هەڵوەستەکردنی زۆر زیاتر لەمەیە. لەم ئەم تویژینەوەیەدا هەوڵدراوە بە میتۆدی بەڵگە پەرتەکان (The method of fragmentary evidence)  و میتۆدی پەسنی‌ـشیکاری (وصفی-تحلیلی)، لە چەندین سەرچاەی جۆربەجۆرەوە بنکوڵکاری بۆ چەمکی جووتیار و ژیانی سیاسی و ئابووری بکرێت، هەروەها بە میتۆدی شیکاری، خوێندنەوە بۆ هەریەک لە بەڵگە پەرتەکان بکرێت.

جووتیار بە هۆی بونیەتی کۆمەڵایەتی ‌ـ‌ ئابووریانەییەوە، هەم پیشەی زۆرترینی ئەندامانی کۆمەڵگە بووە و هەمیش وەک کەسایەتی دەکرێ سەیری بکرێت، واتە وەک سەرچاوەی ژیان و لە هەمان کاتدا وەک تاکگەلی بێو کۆمەڵگە شرۆڤەی ڕەفتارە کۆمەڵایەتییەکانی جووتیار دەکرێ. لەم توێژینەوەیەدا مەبەست زیاتر دیوی دووەمی جووتیارە، واتە لیکۆڵینەوە لە جووتایر وەک تاکی نێو کۆمەڵگە دەکرێ نەک پیشە و سەرچاوەی ژیان، هەر بۆیە باس لە شوناس و ڕەفتاری سیاسی کراوە و دیوی کشتوکاڵ و چاندنی جووتیار بۆ توێژینەوەی دیکە بەجێهێڵراوە. لە تەوەری یەکەمدا چەمکناسی جووتیار لە نێو سەرچاەکانی مەعریدفەی مێژوویی خراوەتەڕوو، لە تەوەری دووەمدا مەسەلەی شوناسی جووتیار لە سەدەکانی ناوەڕست و لە تەوەری سێیەمدا هەوڵدراوە بەشداری جوتیار لە شۆڕش و ڕاپەڕینەکاندا بە حەوت خاڵ بخرێتەڕوو، هەڵبەت لە خستنەڕووی شوڕش و ڕاپەڕینەکاندا بەشداری جووتیار بە پێوەر دانراوەو لە سەردی مێژووی هەریەک لەوانە خۆمان بوواردووە.

 

کلیلە وشە:

جووتیار، شوناسی جووتیار، خەڵکانی لادێ، خۆرهەڵاتی ئیسلامی، سەردەمی عەبباسی

##plugins.generic.usageStats.downloads##

##plugins.generic.usageStats.noStats##

زانیاریی کەسیی نوسەر

سۆران بەها ئەحمەد, بەشی مێژوو، کۆلێژی زانستە مرۆییەکان، زانکۆی سلێمانی، هەرێمی کوردستان عێراق

The researcher graduated with a bachelor's degree From the Salahaddin University-Erbil, in the History department In (2007), and a Master's degree From the University of Sulaimani in (2014), (2020) He can accept a Doctorate and continue to know.

سەلاح کانەبی ئیسماعیل, بەشی مێژوو، کۆلێژی زانستە مرۆییەکان، زانکۆی سلێمانی، هەرێمی کوردستان عێراق

He graduated with a bachelor's degree From the Salahaddin University-Erbil, in the History department In (2007), and a Master's degree From the University of Sulaimani in (2014), (2020) He can accept a Doctorate and continue to know.

سەرچاوەکان

إبن الأثیر، عزالدین علي بن محمد(١٩٩٧م)، الکامل في التاریخ، بیروت: دار الکتاب العربي.

ابن الفقیه الهمداني(١٤١٦هـ)، کتاب البلدان، تحـقیق: یوسف الهادي، بیروت: عالم الکتب.

أبن تغری بردي، یوسف بن تغري(١٣٩٢هـ)، النجوم الزاهرة في ملوک مصر و القاهرة، تحقیق: فهیم محمد شلتوت و آخرون، القاهرة: وزارة الثقافة و الأرشاد القومي.

إبن حوقل،أبوالقاسم محمد(١٩٩٢م)، صورة الأرض، بیروت: دار مکتبة الحیاة.

ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد(١٤٠٨هـ)، العبر في خبر من غبر، بأهتمام: خلیل شحادة و سهیل زکار، بیروت: دار الفکر.

إبن طقطقي، محمد بن علي(١٤١٨هـ)، الفخري في الآدب السلطانیة و الدول الإسلامیة، تحقیق: عبدالقادر محمد مایو، بیروت: دار القلم العربي.

ابن فندق،علي بن زید(١٣٦١ش)، تاریخ بیهق، تصحیح: أحمد بهمنیار، تهران: فروغی.

ابن کثیر،إسماعئل بن عمر(١٤٣٤هـ)، البدایة و النهایة، تحقیق: محي‌الدین دیب مستو و آخرون، بیروت: دار إبن کثیر.

إبن وحشية(١٩٩٣م)، الفلاحة النبطیة، تحقیق: توفیق فهد، قبرص: لیماسول.

أبولحاج، زید صالح عبدالله(١٩٩٨م)، الفلاحة في الفکر العربي الإسلامي في المشرق العربي بین القرن (الثالث و القرن العاشر الهجري/التاسع و خمسة عشر المیلادي)، رسالة ماجستیر غیر منشورة، کلیة الدارسات العلیا، جامعة الأردنیة.

أبویعقوب المروزي، إسحاق بن منصور(١٤٢٥هـ)، مسائل الإمام أحمد بن حنبل وإسحاق بن راهويه، المدینة المنورة: الجامعة الإسلامیة.

أبویوسف،یعقوب بن ابراهیم(١٩٩٩م)، الخراج، تحقیق: طه عبد الرءوف سعد و سعد حسن محمد، القاهرة: المكتبة الأزهرية للتراث.

احسن، محمد مناظر(١٣٨٣ش)، زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

أحمدوند، عباس (١٣٩٥ش)، "نخستین نقش‌آفرینی عیاران در بغداد قرن دوم هجری"، تاریخ اسلام و ایران، دانشگاه الزهراء، سال بیست و ششم، شمارە ٣١، پیاپی ١٢١.

الإسفراييني،أبو عوانة يعقوب بن إسحاق(١٤٣٥هـ)، المسند الصحيح المخرج على صحيح مسلم، تحقیق: رسائل جامعية وبحوث أكاديمية بكلية الحديث الشريف بالجامعة الإسلامية، المدینة المنورة.

اسکاچ‌پل، تیدا(١٣٨٩ش)، دولتها و انقلابهای اجتماعی، ترجمه:سید مجید روئین‌تن، تهران: سروش.

اسکوراسیکە: فسطیوس(١٣٨٨ش)، ورزنامە، تصحیح: حسن عاتفی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

الأصطخري، إبراهیم بن محمد(٢٠٠٤م)، المسالک و الممالک، تحقیق: محمد جابر عبدالعال الحیني، القاهرة: الهیئة العامة لقصر الثقافة.

البغدادي، عبدالقاهر بن طاهر(١٩٧٧م)، الفرق بین الفرق و بیان فرقة الناجیة، بیروت: دار الآفاق الجدیدة.

البلاذري، (١٤١٧هـ)، أنساب الأشراف، تحقیق: سهیل زکار و ریاض الزرکلي، بیروت: دار الفکر.

البلاذري،أحمد بن یحیی(١٩٨٨م)، فتوح البلدان، بیروت: دار و مکتبة الهلال.

البنداري،الفتح بن علي(١٣١٨هـ)، زبدة النصرة و نخبة العصرة، القاهرة: شرکة طبع الکتب العربیة.

البیروني، محمد بن أحمد(١٣٧٤ش)، الجماهر في الجواهر، تحقیق: یوسف الهادي، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.

التوحیدي، أبوحیان (١٤٢٤هـ)، الإمتاع و المؤانسة، تحقیق: هیثم خلیفة الطعیمي، بیروت: المکتبة العصریة.

الداغر، نزار عبدالمحسن(٢٠٠٩م)، ملامح من الحیاة الاجتماعیة في ماوراءالنهر حتی عهد الدولة السامانیة، مجلة مرکز دراسات الکوفة، مرکز دراسات الکوفة، الکوفة، مجـ١/ع١٣. https://doi.org/10.36322/jksc.v1i13.4886

الداغر، نزار عبدالمحسن(٢٠١٥م)، احوال العامة من الطبقتین الفقیرة و المتوسطة في بلاد ماوراءالنهر (٥٦-٣٨٩هـ/٦٧٥-٩٩٨م) ، مجلة کلیة التربیة للعلوم الانسانیة، جامعة ذي قار، ذي قار، مجـ ٥/ع٣.

دو لا بویسی، إتیان(٢٠١٦م)، العبودیة المختارة، ترجمة: صالح الأشتـر، بیروت: دار الساقي.

الرسولي، العباس بن علي بن داود(٢٠١٦م)، بغیة الفلاحین في الاشجار المثمرة و الریاحین، تحقیق: خالد بن خلفان الوهیبي، دمشق: دار الفرقد.

السمعاني، عبدالکریم بن محمد(١٣٦٢هـ)، الانساب، تصحیح: عبدالرحمن بن یحیی المعلمي الیماني، حیدرآباد الدکن: مجلس دائرة المعارف العثمانیة.

السیدعلي، احمد صبري(٢٠٠٦م)، المهمشون في التاریخ الإسلامي، مجـلة ادب و نقد، منتدی الکلمة للدراسات و الأبحاث، العدد ٢٤٩، بیروت، ص‌ص ٣١-٤٠.

الشهابي، مصطفی(١٣٨٠هـ)، کتب الفلاحة العربیة و ألفاظها المولدة، مجلة المجمع العلمي العربي، مجـ٣٥، الجزء ٤، دمشق، ص‌ص٥٢٩-٥٤٠.

الشهرستاني،محمد بن عبدالکریم(١٤١٥ه)، الملل و النحل، تحقیق: أمیر علي مهنا و علي حسن فاعور، بیروت: دار المعرفة.

صدیق، أسامة محمد فهمي(٢٠٠٦م)، طوائف العامة في نیسابور في القرن الثالث الهجري، مجلة العلمیة لکلیة الآداب، جامعة أسیوط، ص‌ص٧٠-١٤٦.

الطبري، محمد بن جریر(١٣٨٧هـ)، تاریخ الرسل و الملوک، تحقیق: محمد أبوالفضل إبراهیم، القاهرة: دار المعارف، ١٣٨٧هـ.

عبدالباقی، احمد(١٩٩١م)، معالم الحضارة العربیة في القرن الثالث الهجري، بیروت: مرکر دراسات الوحدة العربیة.

العبیدي، صلاح(١٩٧٩م) الفلاح: نماذج من صوره علی الآثار العربیة الإسلامیة، مجلة کلیة الآداب، جامعة بغداد، العدد ٢٤، ص‌ص٣٦٧-٣٩٤.

العزیز، حسین قاسم(١٩٦٦م)، البابکیة، بغداد-بیروت: مکتبة النهضة-دار الفارابي.

عطوان، حسین(د.س)، الدعوة العباسیة، بیروت: دار الجیل.

الفراهیدي، خلیل بن أحمد( 2007هـ)، کتاب العین، تحقیق: مهدي المخزومي و إبراهیم السامرائي، بیروت: مکتبة الهلال.

فلهوزن، یولیوس(١٩٦٨م)، تاریخ الدولة العربیة، ترجمة: محمد عبدالهادي أبوریدة، القاهرة: لجنة التألیف و النشر.

قمي، حسن بن محمد(١٣٨٥ش)، تاریخ قم، ترجمه: حسن بن بهاءالدین علي بن حسن بن عبدالملک قمی، تحقیق: محمدرضا انصاری قمي، قم: انتشارات مرعشي نجفي.

لویس، برنارد(١٩٥٤م)، العرب في التاریخ، ترجمة: نبیة أمین فارس و محمود یوسف زاید، بیروت: دار العلم للملایین.

المقدسي،محمد بن احمد(١٤٢٤هـ)، أحسن التقاسیم في المعرفة الأقالیم، تعلیق: محمد أمین الضناوي، بیروت: دار الکتب العلمیة.

النجار، محمد رجب(١٩٨١م)، الشطار و العیارون في التراث العربي، الکویت: عالم المعرفة.

إبن منظور، محمد بن مکرم(١٤١٤هـ)، لسان العرب، تحشیة: الیازیجي و جماعة من اللغویین، بیروت: دار صادر.

ایگرس، گئورگ(١٣٨٩ش)، تاریخ نگاری در سدە بیستم: از عینیت علمی تا چالش پسا مدرن، ترجمه: عبدالحسین آذرنگ، تهران: سمت.

بارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ(١٣٦٦ش)، ترکستان نامە، ترجمه:کریم کشاورز، تهران: آگاه.

باسورث، کلیفورد ادموند(١٣٨١ش) ، سلسلەهای اسلامی جدید، ترجمه: فریدون بدرەای، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

باسورث،کلیفورد ادموند(١٣٧٠ش)، تاریخ سیستان، ترجمه: حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.

برتلس، آ.ي(١٣٤٠ش)، ناصر خسرو و اسماعیلیان، ترجمه: ی. آرین‌پور، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

بیرجندی، عبدالعلی(١٣٨٧ش)، معرفت فلاحت، تصحیح: ایرج افشار، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.

بیهقي،محمد بن حسین(د.س)، تاریخ بیهقی، تهران: دنیای کتاب.

تاجیک، محمدرضا(١٣٨٣ش)، جهانی شدن و هویت، تهران: مؤسسە تحقیقات و توسعە علوم انسانی دانشگاه.

چگنی،علی(١٤٠١ش)، 'درآمدی بر باورها و اعتقادات مذهبی مردم نهاوند در دوران خلافت عباسی (١٣٢-٦٥٦‌هـ)'، فصلنامە علمی پژوهشی تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی، أراک، شمارە ٦٧، ص‌ص١٨٧-٢٠٦.

دانیل، التون(١٣٨٩ش)، تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان، ترجمه: مسعود رجب‌نیا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

زرین کوب، عبدالحسین(١٣٤٤ش)، دو قرن سکوت، تهران: انتشارات احمد علمی.

سمرقندی، محمد بن علی ظهیری(١٣٨١ش)، سندباد نامە، تصـ: محمد باقر کمال‌الدیني، تهران:مرکز پژوهشی میارث مکتوب.

صدیقی، حسینعلی(١٣٧٥ش)، جنبش های دینی ایرانی، تهران: پاژنگ.

فرای، ریچارد و دیگران(١٣٩٠ش)، تاریخ ایران از فروپاشی دولت ساسانی تا آمدن سلجوقیان، ترجمه: حسن انوشە، تهران: امیر کبیر.

گرانتوسکی و دیگران(١٣٥٢ش)، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ترجمه: کیخسرو کشاورزی، تهران: پویش.

گردیزی، عبدالحي بن ضحاک(١٣٦٣ش)، تاریخ گردیزی، تصحیح: عبدالحي حبیبی، تهران: دنیای کتاب.

لطف‌آبادی،محسن(١٣٨٦ش)، بازخوانی نظری مفهوم هویت، بە کوشش: زهرا حیاتی و سید محسن حسینی مؤخر، از هویت ایرانی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.

لنگرودی، رضا رضازادە(١٣٩٨ش)، جنبش‌های اجتماعی در ایران پس از اسلام، تهران: فرهنگ نشر نو.

مرعشی، ظهیرالدین بن نصیرالدین(١٣٦١ش)، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، مقدمه: محمد جواد مشکور، بە کوشش: محمدحسین تسبیحی، تهران: مؤسسه مطبوعاتی شرق.

مفتخری، حسین(١٣٧٩ش)، خوارج در ایران، تهران: انتشارات باز.

مقدسي، مطهر بن طاهر(١٣٧٤ش)، آفرینش و تاریخ، ترجمه:محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه.

مقدم، شهین‌دخت کامران (١٣٥٦ش)، خرمدینان، مجله بررسیهای تاریخی، شمارە ٦، سال ١١، ص‌ص١-٦٠.

ملکیان،مصطفی(١٣٨٦ش)، هویت پویا و هویت ایستا، بە کوشش: زهرا حیاتی و سید محسن حسینی مؤخر، از هویت ایرانی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.

منشي، محمد بن هندو شمس(١٣٥٥ش)، صحاح الفرس، تصـ: عبدالعلي طاعتي، تهران: علمی و فرهنگی.

مؤلف مجهول (١٩٨٨م)، حدود العالم، بیروت: دار و مکتبة الهلال.

مؤلف ناشناخته( ١٣٦٦ش)، تاریخ سیستان، تحقیق: محمدتقی بهار، تهران: پدیده خاور.

النرشخي، محمد بن جعفر(١٣٦٣ش)، تاریخ بخارا، تر:أبونصر احمد بن محمد القباوي، تصحیح: محمدتقی مدرس رضوی، تهران: توس.

نظام‌الملک، حسن بن علي (١٣٦٤ش)، سیاست نامە، بە اهتمام: هیوبرت دارک، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

نعمانی، فرهاد (١٣٥٨ش)، تکامل فئودالیسم در ایران، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.

نفیسی، سعید(١٣٨٤ش)، بابک خرم‌دین، تهران: اساطیر.

نیشابوری، یعقوب کردی(١٩٧٢م)، کتاب البلغه، تصـ: مجتبی مینوی و فیروز حریرچی، تهران:بنیاد فرهنگ ایران.

هروی، عبدالرحمن بن عبدالجبار(١٣٥٦ش)، إرشاد الزراعة، باهتمام: محمد مشیری، تهران: امیرکبیر.

هوبسبام، اریک(١٣٩٨ش)، دربارەی تاریخ، ترجمه: حسن مرتضوی، تهران: نشر لاهیتا.

الیعقوبي،أحمد بن إسماعیل(د.س)،تاریخ الیعقوبي، بیروت: دارصادر.

یوسفی‌فر، شهرام(١٣٩٠ش)، شهر و روستا در سدەهای میانە تاریخ ایران، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

Batou, Jean ( 2022) , Structure and Dynamics of Islamic Social Formations (Seventh–Fourteenth Century): A Case of Uneven and Combined Development", Historical Materialism, No. 30, danLeiden: Brill.

Bethany, Walker (2022), Peasant Dependencies in Medieval Islam: Whose Agency in Food Production and Migration? Bonn Center for Dependency and Slavery Studies, vol.03, Bonn, https://doi.org/10.48565/bonndoc-63

Bulliet, Richard W. (2009), Cotton, Climate and Camels in Early Islamic Iran, New York: Columbia University Press.

George, Mead (1967), Mind, Self, and Society, Ed.by Charles W. Morris, London: University of Chicago press.

Hanaoka, Mimi (2016), Authority and Identify in Medieval Islamic Historiography: Persian histories from the peripheries, New York: Cambridge University press.

Lambton, Ann K.S. (1991), FILAHA, the Encyclopaedia Of Islam, B.Lewis and Others, Vol 2, Leiden: Brill.

Mustafi̇, Rexhail (2022), Challenges in Naming the Discipline: Are there any other Alternatives to "Islamic Economics"? International Journal of Islamic Economics and Finance Studies, 8(1), 41-56. https://doi.org/10.54427/ijisef.1016100

Składanek, Bogdan (1979), Chronology of the Kharijites Insurrection of Hamziyya in Sistan (8th-9th centuries). Its Outbreak and Fall , Rocznik Orientalistyczny Rocznik Orientalistyczny, T. 41, Z. http://hdl.handle.net/11089/16875

Кадырова, Тулкиной Ф. (1965), Из истории крестьянских восстаний в Мавераннахре и Хорасане в VIII-начале IX в. ТОШКЕНТ: Изд-во Наука Узбекской ССР.

ЯКУБОВСКИЙ, Александр Ю.(1948), ВОССТАНИЕ МУКАННЫ-ДВИЖЕНИЕ ЛЮДЕЙ В „БЕЛЫХ ОДЕЖДАХ", ИЗДАТЕЛЬСТВО АКАДЕМИИ НАУК СССР, МОСКВА: ЛЕНИНГРАД.

بڵاو کرایەوە

2026-01-08

چۆنییەتی بەکارهێنانی سەرچاوە

توێژینەوە هاوشێوەکان

تۆ دەتوانیت گەڕانی پێشکەوتو کارا بکە بۆ دۆزینەوەی توێژینەوە هاوشێوەکان بەکار بهێنیت بۆ ئەم توێژیینەوەیە.